Không gian trưng bày mặt nạ Tuồng Huế tại nhà hát Duyệt Thị Đường, Khu di sản Hoàng cung Huế

Nguồn ảnh: Báo Văn Hóa

Cơ sở tư tưởng và nhân vật điển hình:

Nội dung các vở Tuồng Ngự (tuồng dành cho vua xem) luôn xoay quanh các khái niệm:

• Tam cương: Mối quan hệ Vua - Tôi, Cha - Con, Chồng - Vợ.

• Ngũ luân: Các giá trị Trung, Hiếu, Tiết, Nghĩa.

Sân khấu Tuồng xây dựng hình ảnh các bậc "Thánh quân" (vua Nghiêu, vua Thuấn...) đại diện cho sự anh minh, cùng những tôi trung (Y Doãn, Lữ Vọng...) một dạ bảo vệ vương quyền. Qua đó, nhà Nguyễn khẳng định tính chính danh của vương triều và thiết lập chuẩn mực đạo đức xã hội.

2. Hệ thống thiết chế văn hóa: Duyệt Thị Đường và Thanh Bình Thự

Triều Nguyễn đã đầu tư xây dựng các công trình quy mô để quản lý và trình diễn "Quốc kịch" một cách chuyên nghiệp nhất.

Thanh Bình Thự: "Lò luyện" nghệ nhân hoàng gia

Được thành lập năm 1825 dưới thời vua Minh Mạng, đây là cơ quan quản lý và huấn luyện đội tuồng Việt Tường trong cung cấm. Tại đây có Thanh Bình Từ Đường, nơi thờ các vị tổ nghề, gắn chặt cuộc đời nghệ sĩ với vương quyền.

Thanh Bình Từ Đường nhìn từ chính diện. Nguồn ảnh: Cultura Fish

Duyệt Thị Đường: Nhà hát cổ nhất Việt Nam

Xây dựng năm 1826 bên trong Tử Cấm Thành, đây là không gian trình diễn dành riêng cho vua và hoàng tộc.

Nằm ở góc Đông Nam, bên trong Đại Nội - Kinh thành Huế, Duyệt Thị Đường được xem là nhà hát cổ xưa nhất còn tồn tại gần như nguyên vẹn cho đến ngày nay tại Việt Nam.

Nguồn ảnh: Nguyễn Phúc Bảo Minh - Khám phá Huế tổng hợp

3. Vai trò của các Hoàng đế và Ban Hiệu Thư

Điểm độc đáo của Tuồng triều Nguyễn là các vị vua không chỉ là khán giả mà còn là nhà biên kịch và đạo diễn trực tiếp tham gia sáng tạo nội dung.

Tranh vẽ Hoàng đế Minh Mạng trong sách của John Crawfurd (1783 - 1868)

Vua Minh Mạng: Trực tiếp chỉ đạo diễn vở Quần tiên hiến thọ. Ông sẵn sàng đưa các yếu tố trào lộng vào kịch bản, dù đôi khi vấp phải sự phản đối của các quan lại bảo thủ.

Tranh vẽ chân dung vua Tự Đức bởi L.Ruffier

Vua Tự Đức và Ban Hiệu Thư: Đây là thời kỳ hoàng kim của Tuồng. Vua Tự Đức thành lập Ban Hiệu Thư – một xưởng sáng tác chuyên nghiệp quy tụ những nho sĩ tài danh như Đào Tấn.

Sự kết hợp giữa tư duy uyên bác của hoàng đế và tài năng nghệ thuật của Đào Tấn đã tạo ra dòng Tuồng Kinh (Tuồng Huế) chuẩn mực, vượt xa các dòng tuồng dân gian về cả giá trị văn chương lẫn chiều sâu tư tưởng.

4. Các vở Tuồng kinh điển do cung đình biên soạn

Vạn bửu trình tường: "Toa thuốc" trị quốc

Đây là bộ tuồng đồ sộ gồm 100 hồi, diễn trong 100 ngày đêm.

• Ẩn dụ độc đáo: Lấy tên 100 vị thuốc Đông y đặt cho 100 nhân vật. Vị thuốc chữa bệnh là nhân vật chính diện, vị độc là phản diện, vị vô hại (như Cam Thảo) là người hòa giải.

• Thông điệp: Quốc gia cần được "điều hòa" như một cơ thể, loại bỏ "độc tố" (phản nghịch) để đạt thái bình thịnh trị.

Di sản của Đào Tấn